Wąwozy lessowe

Roztocze jest bardzo urozmaiconą krainą geograficzną. Jedną z najciekawszych form krajobrazu są wąwozy lessowe. Ich obecność nadaje regionowi swoistego piękna, niepowtarzalności i atrakcyjności. Wąwozy te zbudowane są z lessu, który jest skałą osadową należącą do skał okruchowych. Ma frakcję pylastą, często o strukturze porowatej. Jest barwy żółtej lub żółtokremowej i żółtoszarej. Składa się głównie z kwarcu (60-70%), węglanu wapnia (10-25%) i minerałów ilastych (10-20%) oraz rzadziej ze skaleni, miki, wodorotlenku żelaza i glinu. Less jest skałą zwięzłą, miękką i porowatą, nie wykazuje warstwowania. Wielkość tej skały wynosi od 0,05 do 0,02 mm, jest to frakcja aleurytowa.

I Geologiczne podwaliny

Wszystko rozpoczęło się tysiące lat temu, kiedy obszar Roztocza znalazł się na przedpolu oddziaływania procesów lodowca z okresu zlodowacenia określanego mianem Warty (około 200 tysięcy lat p.n.e.). Wówczas to pierwsze a zarazem najstarsze lessy osadziły się na stokach Roztocza Gorajskiego i Szczebrzeszyńskiego, zbudowanych z górno kredowych opok i opok marglistych kampanu i mastrychtu. W kolejnych okresach geologicznych następowało ocieplenie klimatu, przy którym pojawiły się lasy liściaste: leszczyna, dąb, wiąz, lipa i grab; a następnie jego ochłodzenie, podczas którego las zmienił swój charakter na bór świerkowo-jodłowy. Właściwy i najbardziej znaczący okres w kształtowaniu się pokrywy lessowej przypada na zlodowacenie Wisły (115-10 tys. lat temu) oraz okres ciepły holocenu (od 10 tysięcy lat temu po dzień dzisiejszy). Klimat który ówcześnie panował, na przełomie wieków zmieniał się, a tym samy powodował ciągłe zmiany w charakterze procesów kształtujących krajobraz. Fale ciepła powodowały odbudowywanie się i rozwijanie pokrywy roślinności zielonej oraz lasów, powstawały bory jodłowo-sosnowe lub lasy borealne. Okresy ochłodzenia powodowały zmianę szaty w kierunku trawistej porównywalnej do stepowej, z niewielkimi skupiskami karłowatych drzew. Pojawianie się zwartych kompleksów roślinności ograniczało szeroko rozumianą erozję. W okresach klimatu suchego lub intensywnego oddziaływania strefy przylodowcowej nasilały się zjawiska wywiewania drobnoziarnistego materiału skalnego z Kotliny Sandomierskiej i tworzenie wydm piaszczystych oraz mis deflacyjnych na obszarze Równiny Biłgorajskiej, odkładania się niewielkiej ilości piasków na Roztoczu a przede wszystkim akumulacje pokrywy lessowej. Frakcje cięższe czyli piaski były osadzane wcześniej, tworząc często podłużne wały wydmowe o różnych wysokościach. Aktualnie można je oglądać w strefie przykrawędziowej Roztocza i Równinie Biłgorajskiej (np. kopalnie piasku na Wolaninach, Rapach Dylańskich i Ignatówce, wydmy porośnięte borem sosnowym w okolicach Górecka oraz Florianki). Frakcja lżejsza niesiona siłą wiatru osadzała się dalej na Roztoczu gdzie podniesienie terenu powodowało zawirowania a przy nawiewaniu przez garb gdzie spadek prędkości wiatru sprawiał osadzanie się materiału pylistego. Lessy akumulowały się w postaci płatów, których kształt był zależny od kierunku nawiewania materiału. Występowanie wiatrów o dużym nasileniu powodowało nasilenie się erozji wietrznej. Zdarzały się okresy gdzie ten proces był pogłębiany przez pojawianie się szczelin w spękanej pokrywie, wywołanych działaniem niskich temperatur. Ocieplenia klimatu lub wzrost ilości wód spływających powodował erozję stoków z których materiał był transportowy do okresowo zalewanych dolin suchych lub rzecznych. W przypadku tych drugich następowało przemieszczanie materiału, który był akumulowany na rozległych dolinach rozlewiskowych lub przenoszony dalej do strefy przykrawędziowej Roztocza. Krajobraz tego regionu przybrał cechy bardzo podobne do tych które obserwujemy obecnie. Wykształciły się formy dolin rzecznych. Obszar porastały lasy. Krajobraz ten cechował się występowaniem wierzchowin, porozcinanych suchymi dolinami do których odchodzą podłużne wąwozy o kształcie meandrycznym z licznymi rozgałęzieniami tworzących zawiłą sieć. Liczność systemów mierzymy ich sumaryczną długością na obszarze jednego kilometra kwadratowego. Dochodzi ona do 9 km/km2. Głębokość wąwozów wynosi do 20 metrów. Cechują się bardzo stromymi, często pionowymi zboczami.

II Od czasów rozwoju osadnictwa człowieka do czasów współczesnych

Pierwsze wzmianki pochodzą z przed 2500 lat i dotyczą ludów kultury amfor kulistych w późniejszym okresie kultury ceramiki sznurowej, które zajmowały się głownie pasterstwem i myślistwem. Osady tworzyły się głównie na brzegach dolin rzecznych w obszarach których występowały żyzne gleby oraz na głównych szlakach komunikacyjnych. Pojawienie się człowieka na tym terenie naturalna koleją rzeczy spowodowało rozwój rolnictwa, które skutkowało zagospodarowywaniem terenów zielonych i leśnych pod uprawę roślin oraz hodowlę zwierząt. Obszary leśne stały były źródłem materiału budowlanego oraz materiału do wytopu żelaza, które rozwinęło się w tym regionie w czasach historycznych. Kolejne stopnie ewolucji krajobrazu były związane z fazami wzrostu liczebności mieszkańców regionu oraz zmianami i postępem w rolnictwie. W wyniku działania człowieka krajobraz tej krainy uległ przeobrażeniu z naturalnego w typowo rolniczy. Zmniejszenie pokrywy leśnej oraz pojawienie się pól objawiło się zwiększeniem dynamiki procesów rzeźbotwórczych pokrywy lessowej. Od tego momentu w większym lub mniejszym tempie ten proces pogłębiał się i ewaluował. W początkowej fazie same wierzchowiny lessowe były lekko pofałdowane z zagłębieniami terenu z których woda nie mogła swobodnie odpływać do dolin. Rolnicza działalność sprawiła spłaszczenie wierzchowin a tym samym stworzenie dogodnych warunków do działania erozji spływowej na stokach. Potrzeba pozyskiwania coraz to większych obszarów pod uprawy spowodowała pojawienie się gęstej sieci dróg polnych. Ich kierunek przebiegu w stosunku do nachylenia stoków determinował pojawienie się wąwozów drogowych o pionowych ścianach. Okresowe spływy wody w czasie ulew nawalnych powodowały pojawieniem się w nich głębokich bruzd o długości dochodzącej do kilkuset metrów oraz lejów tworzących się na granicy twardości podłoża (kotły eworsyjne). Często na końcu dolin suchych tworzyły się stożki napływowe. Pojawienie się roślin okopowych było powodem pojawienie podłużnych bruzd tworzących się w czasie intensywnych lub długotrwałych opadów atmosferycznych. Mechanizacja rolnictwa która rozpoczęła się w latach siedemdziesiątych, wytworzyła potrzebę poszerzenia istniejących dróg śródpolnych. Dodatkowo drogi stały się bardziej ubite. To sprawiło że wielkość erozji na wskutek łatwo i szybko spływającej wody uległa zwiększeniu. Ostatnie przeobrażenia gospodarcze, na początku lat dziewięćdziesiątych zapoczątkowały erę powiększania się nieużytków rolnych. Uprawa na znacznej części pól została zarzucona. Dotyczy to głownie miejsc trudno dostępnych, w znacznej odległości od dróg utwardzonych lub których pochylenie jest znaczące. Pola te stały się miejscem rozwoju traw i samosiewnego zadrzewienia. Procesy erozyjne na takich stokach jak również w obszarze dróg dojazdowych uległy znacznemu zmniejszeniu. Aktualnie krajobraz jest z jednej strony nadal kształtowany poprzez procesy erozyjne z drugiej strony ich intensywność jest hamowana przez coraz to większe zalesienie nieużytków. Indywidualność tego terenu sprawia że coraz więcej turystów zaczyna doceniać walory przyrodniczo-krajoznawcze. Często można ich spotkać na ścieżce edukacyjnej pomiędzy Szczebrzeszynem a Kawęczynkiem w Szczebrzeszyńskim Parku Krajobrazowym.