Topólcza

W Topólczy istniała pierwotnie parafia prawosławna, należąca do diecezji chełmskiej. Pierwsze wzmianki pochodzą z poł. XVI w. Po synodzie brzeskim w 1596 r. cerkiew prawosławna stała się świątynią unicką  p.w. Narodzenia Matki Bożej. Po upadku powstania styczniowego w 1864 r, gdy w Królestwie Polskim wzmogła się fala rusyfikacji, car Aleksander II Romanow zlikwidował Unię, zmuszając grekokatolików w 1875 r. do przejścia na prawosławie. W tym czasie proboszczem w Topólczy był ks. Jan Grzegorzewski, który podporządkował się zarządzeniu cara. W 1906 r. Władimir Galikowski, kolejny proboszcz prawosławny w Topólczy, rozpoczął starania o budowę murowanej cerkwi, której plany wykonał architekt Aleksander Puring. Budowę cerkwi w 1911 r., z fundacji Paschałowów, prowadzili bracia Gerwazy i Stanisław Koczorowscy z Warszawy. W wyniku I wojny światowej zmniejszyła się znacznie liczba ludności prawosławnej w Topólczy i w okolicy. Po koniec czerwca 1915 r. ostatni duchowny prawosławny wraz z większością swoich wiernych wyjechał, przed nadciągającymi wojskami austriackimi, w głąb Rosji, a w 1917 r. Austriacy przekazali cerkiew Kościołowi katolickiemu. 5 kwietnia 1919 r. biskup lubelski Marian Leon Fulman erygował w Topólczy parafię rzymskokatolicką, mianując jej proboszczem ks. Jana Makulca. W maju tr. miała miejsce tzw. rekoncyliacja świątyni, której dokonał dziekan ze Szczebrzeszyna.

Kościół parafialny w Topólczy to świątynia jednonawowa, w stylu bizantyńskim, zbudowana z cegły czerwonej. Przy prezbiterium są dwie zakrystie, a na frontonie wieża z kruchtą. We wnętrzu znajdują się drewniane nastawy ołtarza głównego i dwie boczne, adaptowane w latach 1919-1920, z dawnego jej wyposażenia. Podczas przebudowy kościoła w okresie międzywojennym usunięto m.in. kopuły i przebudowano dach. W nastawie ołtarza głównego znajduje się obraz (ikona) Matki Bożej z Dzieciątkiem, namalowany na drewnie przez malarzy lwowskich, ze złoconą sukienką. W ołtarzu bocznym, po stronie prawej, jest obraz św. Izydora Oracza, namalowany w 1927 r. w Warszawie, a po lewej – obraz Najświętszego Serca Pana Jezusa. Ołtarze zostały przebudowane w 1969 r. W kościele jest też chrzcielnica drewniana z 1960 r.
W 2002 r. artysta-malarz Janusz Szpyt z Lubaczowa wykonał w kościele polichromię. Wtedy to odnaleziono ikony: Narodzenie Matki Bożej, anioł z tablicą z 12 świętami, chrzest Jezusa w Jordanie oraz święci prawosławni (patronowie fundatorów cerkwi). W prezbiterium na suficie została namalowana scena ofiarowania Matki Bożej, a nawie głównej – postaci czterech ewangelistów z atrybutami (św. Jan – orzeł, św. Łukasz – wół, św. Marek – lew i św. Mateusz – anioł). Nad nastawami ołtarzy bocznych znalazły się obrazy Sług Bożych: Jana Pawła II i Stefana Kardynała Wyszyńskiego. W 2003 r. zainstalowano w prezbiterium dwa witraże: Jezusa Miłosiernego i Matki Bożej Siewnej. Wokół świątyni ustawiono rzeźby, powstałe w ramach corocznych roztoczańskich plenerów rzeźbiarskich.

W 2004 r., na pamiątkę peregrynacji kopii Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej i 85. rocznicy parafii w Topólczy, wybudowano dzwonnicę z cegły, na której umieszczono dzwony: „Józef” i „Maryja”, wykonane w odlewni Felczyńskich w Przemyślu. Na dzwonie „Maryja” widnieje napis: W 300-lecie ślubów jasnogórskich powołały mię do życia szlachetne i ofiarne serca parafian Topólczy, staraniem ks. Proboszcza Józefa Kuśmierczyka R.P. 1957; zaś na dzwonie „Józef”: św. Józefie prowadź do Boga rodziny nasze. Topólcza 1957. Dzwony poświęcił, 20 października 1957 r., ks. kan. Stanisław Szepietowski, dziekan ze Szczebrzeszyna.

W obrębie parafii Topólcza są trzy cmentarze: unicki (pocz. XIX w.), prawosławny (druga poł. XIX w.) i katolicki (pocz. XX w.), na których znajdują się cenne nagrobki, m.in. ks. Romana Koziewicza (zm. 1834 r.) oraz Modesta Laurysiewicza (zm. 1889 r.), ostatniego plenipotenta hr. Tomasza Zamoyskiego.